Dług małżonka – czy komornik zajmie majątek wspólny?

Dług małżonka nie oznacza automatycznie, że komornik zajmie majątek wspólny – wspólne mieszkanie, samochód czy oszczędności. Wszystko zależy od tego, czy małżonek dłużnika zgodził się na zaciągnięcie zobowiązania. Jeśli tak – wierzyciel może sięgnąć po majątek wspólny, ale musi uzyskać klauzulę wykonalności przeciwko małżonkowi (art. 41 § 1 KRO, art. 787 KPC). Jeśli nie – zostaje mu majątek osobisty dłużnika, jego pensja i dochody z działalności, a przy długu firmowym także przedsiębiorstwo (art. 41 § 2 KRO). Poniżej wyjaśniamy, co to oznacza dla Ciebie jako wierzyciela i jak przygotować się do tego już na etapie umowy.

Co mówi art. 41 KRO o długach jednego z małżonków?

Art. 41 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wyznacza trzy sytuacje:

Sytuacja	Z czego możesz się zaspokoić	Przepis
Dłużnik zaciągnął zobowiązanie za zgodą małżonka	Majątek osobisty dłużnika oraz majątek wspólny	art. 41 § 1 KRO
Zobowiązanie zaciągnięte bez zgody małżonka albo niewynikające z czynności prawnej (np. odszkodowanie za szkodę)	Majątek osobisty dłużnika, jego wynagrodzenie za pracę, dochody z innej działalności zarobkowej, korzyści z praw autorskich i własności przemysłowej; przy długu związanym z przedsiębiorstwem – także składniki przedsiębiorstwa	art. 41 § 2 KRO
Dług sprzed powstania wspólności (np. sprzed ślubu) albo dotyczący majątku osobistego	Majątek osobisty, wynagrodzenie, dochody z działalności, korzyści z praw twórcy – bez przedsiębiorstwa	art. 41 § 3 KRO

Ważne zastrzeżenie: w czasie trwania wspólności wierzyciel nie może zająć „połowy” majątku wspólnego przypadającej dłużnikowi (art. 42 KRO). Udziały w majątku wspólnym powstają dopiero po ustaniu wspólności.

Zgoda małżonka nie czyni go współdłużnikiem. Małżonek, który tylko wyraził zgodę, nie odpowiada swoim majątkiem osobistym – wierzyciel może sięgnąć wyłącznie po to, co jest wspólne.

Co komornik zajmie na podstawie tytułu przeciwko samemu dłużnikowi?

Wyrok albo nakaz zapłaty przeciwko jednemu małżonkowi wystarcza, żeby komornik prowadził egzekucję z jego majątku osobistego, a także z pobranego wynagrodzenia za pracę, dochodów z działalności zarobkowej i korzyści z praw autorskich – choć po wypłacie te pieniądze wchodzą do majątku wspólnego (art. 776¹ § 1 KPC).

Tytuł przeciwko jednemu małżonkowi pozwala też:

• zająć rachunek wspólny małżonków; małżonek może jednak bronić się powództwem o zwolnienie od egzekucji, jeśli na koncie są środki spoza pensji i dochodów dłużnika (art. 891² KPC),
• zająć ruchomość lub nieruchomość wchodzącą do majątku wspólnego – ale dalsze czynności, np. licytacja, wymagają tytułu przeciwko obojgu małżonkom (art. 845 § 2⁴ i art. 923¹ § 1 KPC); to samo dotyczy innych praw majątkowych (art. 910³ KPC).

Przy nieruchomości trzeba się spieszyć: jeśli małżonek dłużnika sprzeciwi się zajęciu, komornik zawiadomi Cię o tym, a Ty masz tydzień na wystąpienie o klauzulę przeciwko małżonkowi. W przeciwnym razie egzekucja z tej nieruchomości zostanie umorzona (art. 923¹ § 2 KPC). Więcej o sposobach egzekucji przeczytasz w przewodniku po egzekucji komorniczej.

Klauzula wykonalności przeciwko małżonkowi – art. 787 i 787¹ KPC

To klucz do majątku wspólnego. Sąd nada klauzulę przeciwko małżonkowi dłużnika w dwóch przypadkach:

1. Dług zaciągnięty za zgodą małżonka (art. 787 KPC). Musisz wykazać dokumentem urzędowym lub prywatnym, że wierzytelność powstała z czynności prawnej dokonanej za zgodą małżonka. Z dokumentu musi wprost wynikać zgoda małżonka – sąd nie może jej domniemywać na podstawie innych okoliczności (uchwała SN z 18.03.2011, III CZP 117/10). Klauzula ogranicza odpowiedzialność małżonka do majątku wspólnego.
2. Dług związany z prowadzeniem przedsiębiorstwa (art. 787¹ KPC). Wystarczy dokument potwierdzający, że wierzytelność powstała w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa wchodzącego do majątku wspólnego. Zgoda małżonka nie jest wtedy potrzebna, ale klauzula obejmuje tylko to przedsiębiorstwo, a nie np. wspólne mieszkanie.

Wniosek składasz do sądu pierwszej instancji, który rozpoznawał sprawę. Jeśli tytuł wydano w systemie teleinformatycznym (np. nakaz zapłaty z EPU), właściwy jest sąd rejonowy właściwości ogólnej dłużnika (art. 781 § 1² KPC). Opłata stała od wniosku o nadanie klauzuli przeciwko małżonkowi wynosi 50 zł (art. 71 pkt 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Jak uzyskać „zwykłą” klauzulę i złożyć wniosek do komornika, opisujemy w tekście nakaz zapłaty – co dalej.

Małżonek, przeciwko któremu nadano klauzulę z art. 787 KPC, może się bronić powództwem przeciwegzekucyjnym. Przysługują mu zarzuty nie tylko własne, ale też te, których dłużnik wcześniej nie mógł podnieść (art. 840 § 1 pkt 3 KPC). Dlatego dokumentacja długu powinna być kompletna.

Jak zabezpieczyć się jeszcze przed podpisaniem umowy?

Najwięcej możesz zrobić, zanim pojawi się dług. Jeśli kontrahent to przedsiębiorca w związku małżeńskim albo pożyczasz pieniądze osobie prywatnej:

• poproś o pisemną zgodę małżonka na zawarcie umowy – najlepiej podpis pod umową z dopiskiem „wyrażam zgodę na zaciągnięcie zobowiązania” albo osobne oświadczenie; KRO nie wymaga dla tej zgody szczególnej formy, ale do klauzuli z art. 787 KPC trzeba ją wykazać dokumentem,
• zapytaj o ustrój majątkowy – umowa majątkowa małżeńska jest skuteczna wobec Ciebie tylko wtedy, gdy wiedziałeś o jej zawarciu i rodzaju (art. 47¹ KRO),
• przy większych kwotach rozważ, by małżonek został współdłużnikiem lub poręczycielem – wtedy odpowiada też majątkiem osobistym.

Pamiętaj też o art. 30 KRO: za zobowiązania zaciągnięte w sprawach wynikających z zaspokajania zwykłych potrzeb rodziny małżonkowie odpowiadają solidarnie. Wtedy możesz pozwać oboje i uzyskać wyrok przeciwko każdemu z nich.

Co zmienia rozdzielność majątkowa, rozwód lub separacja?

Dłużnicy, którzy przeczuwają egzekucję, czasem podpisują u notariusza rozdzielność majątkową. Wobec wierzyciela działa to ograniczenie:

• zawarcie umowy majątkowej nie przeszkadza w nadaniu klauzuli z art. 787 lub 787¹ KPC ani w egzekucji z tych składników, które należałyby do majątku wspólnego, gdyby umowy nie zawarto (art. 787² KPC),
• małżonkowie mogą się bronić powództwem przeciwegzekucyjnym tylko wtedy, gdy umowa była wobec Ciebie skuteczna (art. 787² zd. 2 KPC, art. 47¹ KRO), a komornik wstrzyma czynność, jeśli przedstawią niebudzący wątpliwości dowód na piśmie, że o umowie wiedziałeś (art. 822 KPC) – na Twoje polecenie dokona jej jednak niezwłocznie.

Po ustaniu wspólności (rozdzielność, rozwód, separacja) do dawnego majątku wspólnego stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności majątku spadkowego (art. 46 KRO). O długach zmarłego dłużnika piszemy w tekście jak odzyskać dług od spadkobierców. Zakaz z art. 42 KRO przestaje działać, więc wierzyciel może co do zasady kierować egzekucję – na podstawie tytułu przeciwko samemu dłużnikowi – do jego udziału w poszczególnych składnikach, np. w mieszkaniu (Sąd Najwyższy dopuścił egzekucję z udziału byłego małżonka w nieruchomości w uchwale z 17.04.2015, III CZP 9/15). Inaczej niż przy umowie majątkowej, po rozwodzie klauzuli z art. 787 KPC przeciwko byłemu małżonkowi co do zasady już nie uzyskasz – sąd bada, czy wspólność istnieje w chwili orzekania o klauzuli. Jeśli więc dłużnik się rozwodzi, wniosek o klauzulę złóż jak najszybciej. To bardziej złożony scenariusz – sposób egzekucji z udziału warto ustalić z prawnikiem. Jeśli małżonkowie przenieśli majątek, żeby uniknąć spłaty, rozważ skargę pauliańską opisaną w tekście egzekucja bezskuteczna – co dalej. Gdy dłużnik gra na zwłokę, pilnuj też terminu przedawnienia roszczenia – datę wyliczysz w kalkulatorze przedawnienia.

Jak przygotować pozew, gdy dłużnik ma małżonka?

Klauzula z art. 787 KPC dotyczy tytułu przeciwko dłużnikowi, więc samą sprawę o zapłatę prowadzisz zwykle przeciwko niemu (chyba że małżonek też jest dłużnikiem, np. z art. 30 KRO). Jeśli zgoda małżonka była, ale nie masz jej na piśmie, Sąd Najwyższy dopuścił też pozwanie samego małżonka dłużnika o zaspokojenie z majątku wspólnego na podstawie art. 41 § 1 KRO (uchwała z 11.04.2019, III CZP 106/18) – wtedy zgodę można wykazywać także np. świadkami. Już na tym etapie zbierz dokumenty, które później przydadzą się do klauzuli: umowę z podpisem małżonka, jego oświadczenie, korespondencję albo wpis w CEIDG potwierdzający prowadzenie firmy. Przebieg samego procesu opisujemy w tekście jak przebiega sprawa o zapłatę.

Zanim pójdziesz do sądu, wyślij dłużnikowi przedsądowe wezwanie do zapłaty – możesz napisać je sam albo zamówić wezwanie od prawnika za 99 zł. Czasem sama perspektywa egzekucji ze wspólnego majątku skłania małżonków do spłaty. Jeśli to nie pomoże, przygotuj pozew o zapłatę przeciwko przedsiębiorcy w związku małżeńskim i od razu zaplanuj, z jakiego majątku będziesz egzekwować. Koszty sądowe po stronie wierzyciela zestawia poradnik ile kosztuje pozew o zapłatę.

Na Pozywacz.pl prawnik przygotuje pozew o zapłatę w ciągu 7 dni za stałe 299 zł – opiszesz sprawę online i dołączysz dokumenty, w tym te potwierdzające zgodę małżonka dłużnika.

Podsumowanie

Dług małżonka obciąża cały majątek wspólny co do zasady tylko wtedy, gdy powstał za zgodą drugiego małżonka (art. 41 § 1 KRO) – a w przypadku długu firmowego wierzyciel może dodatkowo sięgnąć po przedsiębiorstwo wchodzące do majątku wspólnego. Do egzekucji z majątku wspólnego potrzebujesz klauzuli przeciwko małżonkowi (art. 787 lub 787¹ KPC, opłata 50 zł), a zgodę musisz wykazać dokumentem; bez niego pozostaje pozew przeciwko małżonkowi dłużnika. Bez zgody zostaje majątek osobisty dłużnika, jego pensja i dochody. Najlepsze zabezpieczenie to pisemna zgoda małżonka już przy podpisaniu umowy.