Windykacja od konsumenta a od firmy – najważniejsze różnice

Windykacja konsumencka różni się od windykacji B2B w pięciu punktach: odsetkach, rekompensacie, przedawnieniu, ochronie przed niekorzystnymi zapisami umowy i zasadach postępowania sądowego. Od osoby prywatnej należą się tylko odsetki ustawowe za opóźnienie, bez rekompensaty 40 euro, a sąd sam sprawdzi, czy roszczenie się nie przedawniło. Od firmy możesz żądać więcej, ale musisz pilnować się sam. Zanim wyślesz pierwsze wezwanie, ustal więc, z kim masz do czynienia – od tego zależy treść każdego pisma na kolejnych etapach windykacji polubownej.

Kto jest konsumentem, a kto firmą

Konsumentem jest osoba fizyczna, która dokonuje z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową (art. 22¹ KC).

• Spółka, stowarzyszenie, urząd – nigdy nie są konsumentem.
• Osoba fizyczna bez firmy – co do zasady konsument w relacji z przedsiębiorcą.
• Osoba z jednoosobową działalnością (JDG) – konsument, jeśli kupiła coś prywatnie (np. remont własnego mieszkania), firma, jeśli kupiła coś na potrzeby działalności (np. usługę księgową).

Szczególną grupą są przedsiębiorcy na prawach konsumenta: osoby z JDG, które zawarły umowę bezpośrednio związaną z działalnością, ale niemającą dla nich charakteru zawodowego (art. 385⁵ KC). Korzystają m.in. z ochrony przed klauzulami niedozwolonymi, ale nie są konsumentami w rozumieniu art. 22¹ KC.

W praktyce wskazówkami są: NIP na fakturze, adres siedziby zamiast adresu domowego, zamówienie złożone z firmowego konta i przedmiot umowy pasujący do profilu działalności. Jeśli nie masz pewności, zakładaj wariant ostrożniejszy, czyli konsumencki.

Windykacja konsumencka a B2B – tabela różnic

Kwestia	Dłużnik-konsument	Dłużnik-firma (B2B)
Odsetki ustawowe	Odsetki za opóźnienie: stopa referencyjna NBP + 5,5 pp (art. 481 § 2 KC)	Odsetki za opóźnienie w transakcjach handlowych: co do zasady NBP + 10 pp (NBP + 8 pp, gdy dłużnikiem jest publiczny podmiot leczniczy)
Odsetki umowne	Maksymalnie dwukrotność odsetek ustawowych za opóźnienie (art. 481 § 2¹ KC)	Ten sam limit odsetek maksymalnych
Rekompensata za koszty odzyskiwania	Nie przysługuje	40, 70 lub 100 euro od każdej transakcji (art. 10 ustawy o transakcjach handlowych)
Ustawowe limity terminów płatności	Nie dotyczą	Dotyczą (ustawa o transakcjach handlowych)
Przedawnienie	Sąd uwzględnia z urzędu (art. 117 § 2¹ KC)	Tylko na zarzut dłużnika (art. 117 § 2 KC)
Zapisy umowy i regulaminu	Klauzule niedozwolone nie wiążą, sąd bada je z urzędu (art. 385¹ KC)	Ochrona tylko dla przedsiębiorcy na prawach konsumenta (art. 385⁵ KC)
Wpis do biura informacji gospodarczej	Zaległość łącznie od 200 zł, wymagalna od 30 dni, co do zasady nie dłużej niż 6 lat od wymagalności (art. 14 ustawy o udostępnianiu informacji gospodarczych)	Zaległość łącznie od 500 zł, wymagalna od 30 dni, bez limitu 6 lat (art. 15 tej ustawy)
Sąd i dowody	Dział IIB KPC: wszystkie dowody w pozwie (art. 458¹⁵ KPC), poza EPU	Często sprawa gospodarcza (art. 458¹ i nast. KPC)
Właściwość sądu	Co do zasady sąd miejsca zamieszkania dłużnika (art. 27 § 1 KPC), bez właściwości przemiennej (art. 31 § 2 KPC)	Sąd siedziby lub miejsca zamieszkania dłużnika albo do wyboru np. sąd miejsca wykonania umowy (art. 34 KPC)

Jakie odsetki można naliczyć konsumentowi

Od konsumenta należą się odsetki ustawowe za opóźnienie (art. 481 § 1 i 2 KC). Ich wysokość to suma stopy referencyjnej NBP i 5,5 punktu procentowego.

Ustawa o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych stosuje się tylko do transakcji, których wyłącznymi stronami są przedsiębiorcy, podmioty publiczne, osoby wykonujące wolny zawód i inne podmioty z jej art. 2. Wystarczy, że po jednej stronie stoi konsument, a odsetki handlowe odpadają.

Umowa lub regulamin mogą przewidywać wyższe odsetki umowne, ale nie przekraczające odsetek maksymalnych za opóźnienie, czyli dwukrotności odsetek ustawowych za opóźnienie (art. 481 § 2¹ KC).

Kwotę odsetek łatwo zaniżyć albo zawyżyć, bo stopy NBP zmieniają się w czasie. Zanim wpiszesz ją do wezwania, policz odsetki ustawowe za opóźnienie w darmowym kalkulatorze, który uwzględnia kolejne zmiany stóp. Szczegółowe porównanie obu rodzajów odsetek znajdziesz w poradniku odsetki ustawowe a odsetki w transakcjach handlowych.

Rekompensata 40 euro tylko od firmy

Rekompensata za koszty odzyskiwania należności (40 euro do 5000 zł, 70 euro powyżej 5000 zł i poniżej 50 000 zł, 100 euro od 50 000 zł) przysługuje wierzycielowi od dnia nabycia prawa do odsetek handlowych – automatycznie, bez wezwania i od każdej transakcji handlowej, w praktyce zwykle od każdej faktury (art. 10 ust. 1 i 3 ustawy o transakcjach handlowych). Skoro wobec konsumenta nie ma odsetek handlowych, nie ma też rekompensaty.

Dopisanie „40 euro rekompensaty” do wezwania wysłanego osobie prywatnej to częsty błąd. Ostrożnie także z ryczałtami w rodzaju „opłata za monit 50 zł” wpisanymi do regulaminu – wobec konsumenta mogą zostać uznane za klauzulę niedozwoloną. Więcej o zasadach rekompensaty w B2B przeczytasz w tekście o rekompensacie 40 euro.

Przedawnienie wobec konsumenta – sąd sprawdza je sam

Termin przedawnienia nie zależy od tego, czy dłużnik jest konsumentem. Roszczenia związane z działalnością gospodarczą przedawniają się co do zasady po 3 latach (art. 118 KC), a niektóre po 2 latach – m.in. cena sprzedanego towaru (art. 554 KC) czy wynagrodzenie za dzieło (art. 646 KC). Szczegóły liczenia opisujemy w tekście po ilu latach przedawnia się faktura.

Różnica dotyczy skutków upływu terminu:

• Firma może uchylić się od zapłaty przedawnionego długu, ale musi sama podnieść zarzut przedawnienia (art. 117 § 2 KC). Jeśli tego nie zrobi, sąd nie weźmie przedawnienia pod uwagę.
• Wobec konsumenta po upływie terminu przedawnienia nie można domagać się zaspokojenia roszczenia (art. 117 § 2¹ KC). Sąd bierze to pod uwagę z urzędu – także wtedy, gdy pozwany nie wniesie sprzeciwu.

Tylko w wyjątkowych przypadkach sąd może, ze względów słuszności, nie uwzględnić upływu terminu wobec konsumenta (art. 117¹ KC). Nie warto na to liczyć. Przy długach konsumenckich planuj pozew z zapasem i sprawdź datę w kalkulatorze przedawnienia.

Klauzule niedozwolone – co nie zadziała wobec konsumenta

Postanowienia umowy z konsumentem, które nie zostały z nim indywidualnie uzgodnione, nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (art. 385¹ § 1 KC). Zapisy przejęte z regulaminu lub wzorca umowy uznaje się co do zasady za nieuzgodnione indywidualnie (art. 385¹ § 3 KC), a ciężar dowodu, że było inaczej, spoczywa na przedsiębiorcy.

W windykacji najczęściej problem sprawiają:

• rażąco wygórowane kary umowne za niewykonanie umowy lub odstąpienie od niej (art. 385³ pkt 17 KC),
• klauzule o sądzie innym niż właściwy według ustawy, np. „spory rozstrzyga sąd właściwy dla siedziby sprzedawcy” (art. 385³ pkt 23 KC),
• ryczałtowe opłaty windykacyjne niezwiązane z realnie poniesionymi kosztami.

Co zmienia się w sądzie, gdy pozywasz konsumenta

Od 1 lipca 2023 r. sprawy przedsiębiorcy przeciwko konsumentowi toczą się według działu IIB KPC (art. 458¹⁴–458¹⁶ KPC). Przepisów tych nie stosuje się w EPU. Najważniejsze zasady:

1. Wszystkie twierdzenia i dowody w pozwie (art. 458¹⁵ § 1 KPC). Przedsiębiorca bez profesjonalnego pełnomocnika dostaje pouczenie i termin co najmniej dwóch tygodni na uzupełnienie. Dowody zgłoszone później co do zasady zostaną pominięte.
2. Kara kosztowa za brak próby polubownej. Jeśli przedsiębiorca przed pozwem zaniechał próby dobrowolnego rozwiązania sporu i przez to przyczynił się do zbędnego procesu, sąd może obciążyć go kosztami – niezależnie od wyniku sprawy, a w uzasadnionych przypadkach nawet podwyższonymi maksymalnie dwukrotnie (art. 458¹⁶ KPC).
3. Sąd miejsca zamieszkania dłużnika. Ta zasada nie wynika z działu IIB, lecz z przepisów o właściwości: w sprawach przeciwko konsumentom nie stosuje się właściwości przemiennej (art. 31 § 2 KPC), np. sądu miejsca wykonania umowy z art. 34 KPC. Pozew składasz więc co do zasady w sądzie, w którego okręgu konsument mieszka (art. 27 § 1 KPC), chyba że przepis przewiduje właściwość wyłączną.

W sporze z firmą sprawa często trafia do sądu gospodarczego, a strony mogą wcześniej umówić się na wybrany sąd. Przy obu rodzajach dłużników pozew musi zawierać informację o próbie pozasądowego rozwiązania sporu (art. 187 § 1 pkt 3 KPC).

Jak windykować konsumenta w praktyce

Skoro sąd przy sprawie konsumenckiej ocenia dokumenty i zachowanie wierzyciela uważniej, etap przedsądowy ma tu większą wagę niż w B2B:

• Wezwanie do zapłaty z kwotą główną, odsetkami ustawowymi i terminem zapłaty – bez rekompensaty i bez fikcyjnych opłat. Jeśli nie chcesz pisać go samodzielnie, na Pozywacz.pl prawnik przygotuje wezwanie do zapłaty za 99 zł w ok. 24 godziny, a Ty je podpisujesz i wysyłasz.
• Spokojny ton. Nękanie telefonami, groźby bez podstawy prawnej czy straszenie „konsekwencjami karnymi” mogą zostać uznane za agresywną praktykę rynkową (art. 8 ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym), a to otwiera konsumentowi drogę do roszczeń z art. 12 tej ustawy (m.in. zaniechania praktyki i naprawienia szkody).
• Propozycja rat – pisemna, z harmonogramem. Prośba konsumenta o rozłożenie długu na raty co do zasady oznacza uznanie roszczenia i przerywa bieg przedawnienia (art. 123 § 1 pkt 2 KC).
• Komplet dowodów od początku: umowa lub regulamin w wersji z dnia zawarcia umowy, potwierdzenie zamówienia, dowód wykonania usługi lub dostawy, korespondencja i wezwanie z dowodem nadania.

Jeśli sprzedajesz w internecie, pełny proces dla sklepów – od zwrotów po EPU – opisujemy w artykule o windykacji w e-commerce.

Gdy wezwanie nie pomoże, zostaje sąd. Na Pozywacz.pl prawnik przygotuje pozew o zapłatę za stałe 299 zł w ciągu 7 dni – z kompletem twierdzeń i dowodów, czego wymagają sprawy przeciwko konsumentom.

Podsumowanie

Status dłużnika decyduje o tym, czego możesz żądać i jak ostrożnie musisz działać. Od firmy należą się odsetki handlowe (co do zasady NBP + 10 pp) i rekompensata 40–100 euro od każdej faktury, a przedawnienie działa tylko na jej zarzut. Od konsumenta – wyłącznie odsetki ustawowe za opóźnienie (NBP + 5,5 pp) lub umowne do wysokości odsetek maksymalnych, bez rekompensaty, a sąd sam sprawdzi przedawnienie i abuzywność zapisów umowy. W pozwie przeciwko konsumentowi trzeba od razu powołać wszystkie dowody, a pominięcie próby polubownej może skończyć się obciążeniem kosztami procesu – nawet podwyższonymi. Dlatego przy długach konsumenckich zaczynaj od rzetelnego wezwania i nie zostawiaj pozwu na ostatnią chwilę.