Klient nie zapłacił, a korzysta z projektu – co z prawami autorskimi?

Czy klient, który nie zapłacił, może korzystać z Twojego projektu, zależy przede wszystkim od tego, co zapisaliście w umowie o prawach autorskich. Bez pisemnej umowy o przeniesienie praw klient zwykle korzysta z utworu na podstawie licencji, a samo opóźnienie w zapłacie jej nie odbiera. Jeśli jednak prawa albo licencja miały przejść dopiero po zapłacie, korzystanie przed zapłatą może naruszać prawa autorskie. W obu przypadkach najpewniejszą drogą do pieniędzy jest zazwyczaj pozew o zapłatę wynagrodzenia, a prawa autorskie – silnym argumentem w negocjacjach.

Tekst uzupełnia poradnik klient nie płaci freelancerowi – co robić krok po kroku i dotyczy grafików, copywriterów, fotografów czy programistów – wszystkich, których praca jest utworem w rozumieniu ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (dalej: pr. aut.).

Kiedy prawa autorskie przechodzą na klienta?

Autorskie prawa majątkowe przechodzą na klienta tylko na podstawie umowy, która spełnia trzy warunki:

1. Forma pisemna pod rygorem nieważności (art. 53 pr. aut.). Oznacza to dokument z własnoręcznym podpisem (art. 78 KC) albo oświadczenie z kwalifikowanym podpisem elektronicznym (art. 78¹ KC). Mail, wiadomość na komunikatorze czy akceptacja wyceny tej formy nie spełniają.
2. Wyraźnie wymienione pola eksploatacji (art. 41 ust. 2 pr. aut.), np. zwielokrotnianie techniką cyfrową, wprowadzanie do obrotu, publiczne udostępnianie w internecie (przykłady pól wymienia art. 50).
3. Pola znane w chwili zawarcia umowy (art. 41 ust. 4 pr. aut.).

Przekazanie plików nie przenosi praw: przeniesienie własności egzemplarza utworu nie powoduje przejścia autorskich praw majątkowych, jeśli umowa nie stanowi inaczej (art. 52 ust. 1 pr. aut.). Warto też znać art. 64 pr. aut. – umowa zobowiązująca do przeniesienia praw przenosi je z chwilą przyjęcia utworu, chyba że postanowiono inaczej. Dlatego bez wyraźnej klauzuli „po zapłacie” prawa mogą przejść na klienta już przy odbiorze projektu, zanim zapłaci.

Sytuacja	Co ma klient	Czy korzystanie bez zapłaty narusza prawa?
Tylko mail lub ustalenia na komunikatorze	najczęściej licencję (art. 65 pr. aut.)	co do zasady nie – roszczeniem jest zapłata wynagrodzenia
Pisemna umowa, przeniesienie praw bez warunku	prawa na wymienionych polach (z chwilą przyjęcia utworu, art. 64)	nie – klient jest właścicielem praw, a Ty wierzycielem
Pisemna umowa, prawa przechodzą „z chwilą zapłaty”	przed zapłatą praw nie ma (art. 89 KC)	może naruszać – zależy, czy umowa dała licencję na okres przejściowy
Klient wychodzi poza pola eksploatacji z umowy	prawa lub licencję tylko w umówionym zakresie	korzystanie poza zakresem może naruszać prawa niezależnie od zapłaty

Licencja zamiast przeniesienia – co to oznacza dla freelancera?

W braku wyraźnego postanowienia o przeniesieniu prawa uważa się, że twórca udzielił licencji (art. 65 pr. aut.). Przy współpracy prowadzonej mailowo to częsty scenariusz: klient zamówił logo, dostał pliki i ma prawo z nich korzystać w sposób wynikający z ustaleń.

Kilka zasad, które warto znać:

• Licencja niewyłączna nie wymaga formy pisemnej – może wynikać z maila czy ze sposobu współpracy. Formy pisemnej pod rygorem nieważności wymaga tylko licencja wyłączna (art. 67 ust. 5 pr. aut.).
• Licencja obejmuje tylko pola eksploatacji wymienione w umowie (art. 41 ust. 2, art. 67 ust. 1). Jeśli projekt powstał na stronę internetową, a klient drukuje go na opakowaniach sprzedawanych w sieci sklepów, może wyjść poza zakres licencji.
• Licencja co do zasady trwa 5 lat i obejmuje terytorium państwa, w którym licencjobiorca ma siedzibę lub miejsce zamieszkania, chyba że umowa stanowi inaczej (art. 66 pr. aut.).
• Licencję na czas nieoznaczony można wypowiedzieć – z zachowaniem terminów umownych, a w ich braku na rok naprzód, na koniec roku kalendarzowego (art. 68 ust. 1 pr. aut.).

Bez pisemnej umowy klient, który nie zapłacił, najczęściej korzysta z projektu legalnie, a Ty masz po prostu niezapłaconą fakturę – zarzut naruszenia praw autorskich trudno wtedy obronić.

Klauzula „prawa przechodzą po zapłacie” – jak ją zapisać?

Najskuteczniejszym zabezpieczeniem jest uzależnienie przeniesienia praw od zapłaty. Kodeks cywilny pozwala uzależnić powstanie skutków czynności prawnej od zdarzenia przyszłego i niepewnego – to warunek (art. 89 KC). Zapłata całego wynagrodzenia jest takim zdarzeniem.

Dobra klauzula powinna zawierać:

• Moment przejścia praw: „autorskie prawa majątkowe do utworu przechodzą na zamawiającego z chwilą zapłaty całości wynagrodzenia”. Ponieważ ziszczenie się warunku nie ma mocy wstecznej, chyba że inaczej zastrzeżono (art. 90 KC), korzystanie przed zapłatą nie jest objęte przeniesieniem.
• Licencję na okres przejściowy: ograniczoną do akceptacji, testów czy prezentacji wewnętrznych. Bez niej klient może twierdzić, że publikacja przed zapłatą była dorozumianie dozwolona.
• Listę pól eksploatacji – konkretną, dopasowaną do projektu.
• Odrębne wynagrodzenie za prawa albo wskazanie, że mieści się ono w cenie projektu (art. 43 pr. aut.).
• Podpis własnoręczny albo kwalifikowany podpis elektroniczny obu stron. Bez tego przeniesienie praw jest nieważne.

Siła takiej klauzuli ujawnia się w negocjacjach: klient wie, że do czasu zapłaty nie ma praw, a braki w prawach do logo wychodzą na jaw np. przy sprzedaży firmy.

Czy korzystanie bez zapłaty to naruszenie praw autorskich?

Może nim być, jeśli klient nie ma ani praw, ani licencji – np. gdy prawa miały przejść dopiero po zapłacie, a klient opublikował projekt wbrew umowie, albo gdy korzysta poza umówionymi polami eksploatacji. Uprawniony może wtedy żądać (art. 79 ust. 1 pr. aut.):

• zaniechania naruszania,
• usunięcia skutków naruszenia,
• naprawienia szkody na zasadach ogólnych albo przez zapłatę sumy odpowiadającej dwukrotności stosownego wynagrodzenia (stawka trzykrotna przy zawinionym naruszeniu utraciła moc na podstawie wyroku TK z 23 czerwca 2015 r., SK 32/14),
• wydania uzyskanych korzyści.

Zanim jednak wybierzesz tę drogę, weź pod uwagę realia:

• To sprawa własności intelektualnej. Rozpoznaje ją sąd okręgowy (art. 479⁹⁰ § 1 KPC), a sprawy dotyczące programów komputerowych – wyłącznie Sąd Okręgowy w Warszawie (art. 479⁹⁰ § 2 KPC).
• Obowiązkowy pełnomocnik. Gdy wartość przedmiotu sporu przekracza 20 000 zł, stronę musi reprezentować adwokat, radca prawny lub rzecznik patentowy (art. 87² § 1 i 2 KPC); sąd może z tego obowiązku zwolnić, gdy sprawa nie jest zawiła (§ 3).
• Spór przenosi się na interpretację umowy. Klient będzie twierdził, że miał licencję. Wynik zależy od dowodów i nie da się go z góry przewidzieć.

Dlatego roszczenia z art. 79 traktuj jako narzędzie na sytuacje wyjątkowe i decyzję podejmij po konsultacji z prawnikiem specjalizującym się w prawie autorskim.

Jak wykorzystać prawa autorskie w negocjacjach?

Prawa autorskie najlepiej działają jako argument, a nie jako „broń”. W wezwaniu do zapłaty możesz rzeczowo opisać stan prawny: że zgodnie z umową prawa przechodzą z chwilą zapłaty, a do tego czasu korzystanie z projektu wykracza poza udzieloną licencję. Taki akapit często mobilizuje klienta bardziej niż kolejne przypomnienie. Elementy wezwania omawiamy w tekście wezwanie do zapłaty – co musi zawierać.

Czego unikać:

• Gróźb bez pokrycia – jeśli umowy nie podpisaliście na piśmie, nie strasz „nielegalnym korzystaniem”.
• Samopomocy – zmiany haseł do panelu klienta, wyłączenia strony czy usunięcia plików z jego serwera. Takie działania mogą naruszać umowę, a w skrajnych przypadkach prawo karne.
• Mieszania żądań – w jednym piśmie domagaj się zapłaty umówionego wynagrodzenia, a ewentualne roszczenia z tytułu naruszenia zostaw na później.

Jeśli wolisz, by pismo sformułował fachowiec, na Pozywacz.pl prawnik przygotuje wezwanie do zapłaty za 99 zł – dostajesz gotowy PDF, który podpisujesz i wysyłasz klientowi sam.

Jak odzyskać wynagrodzenie pozwem o zapłatę?

Niezależnie od praw autorskich masz zwykłe roszczenie o zapłatę. Przy umowie o dzieło wynagrodzenie należy się w chwili oddania dzieła, w braku odmiennej umowy (art. 642 § 1 KC). Klientowi, który korzysta z projektu, trudno przekonująco twierdzić, że dzieła nie odebrał – publikacja logo czy uruchomienie strony to mocne dowody. Zrób zrzuty ekranu z datą i zachowaj korespondencję; jak gromadzić dowody, opisujemy w tekście dowody w sprawie o zapłatę, a na blogu Pozywacz.pl – w poradniku o przygotowaniu dowodów jeszcze przed terminem płatności.

Pilnuj czasu: roszczenia z umowy o dzieło przedawniają się po 2 latach od oddania dzieła, a jeśli nie zostało oddane – od dnia, w którym miało być oddane (art. 646 KC). Czy ten termin kończy się z końcem roku kalendarzowego, jest sporne, więc bezpieczniej pozwać przed upływem 2 lat liczonych od daty oddania. Jeśli współpraca była raczej zleceniem lub stałą usługą niż dziełem, termin może być inny (co do zasady 3 lata dla roszczeń związanych z działalnością gospodarczą, art. 118 KC). Datę dla swojej sprawy sprawdzisz w darmowym kalkulatorze przedawnienia. Samo wezwanie nie przerywa biegu przedawnienia – przerywa go m.in. wniesienie pozwu albo uznanie roszczenia przez klienta (art. 123 § 1 KC).

Pozew o zapłatę wynagrodzenia to sprawa prostsza niż spór o naruszenie praw autorskich: do kwoty 100 000 zł trafia co do zasady do sądu rejonowego (powyżej – do okręgowego, art. 17 pkt 4 KPC), można też skorzystać z e-sądu. Uwaga: gdy umowa obejmowała przeniesienie praw lub licencję, a żądasz także wynagrodzenia za prawa, sąd może uznać sprawę za sprawę własności intelektualnej (art. 479⁸⁹ KPC) i przekazać ją sądowi okręgowemu – w praktyce kwalifikacja takich spraw bywa różna (porównanie w tekście EPU czy pozew tradycyjny). Na Pozywacz.pl prawnik przygotuje pozew o zapłatę w ciągu 7 dni za stałe 299 zł – wystarczy opisać sprawę online w kreatorze pozwu o zapłatę wynagrodzenia i dołączyć umowę oraz korespondencję.

Podsumowanie

Gdy klient nie zapłacił, a korzysta z projektu, zacznij od umowy. Bez pisemnej umowy o przeniesienie praw klient ma zwykle licencję, a Twoim roszczeniem jest zapłata wynagrodzenia. Gdy prawa miały przejść dopiero po zapłacie albo klient wychodzi poza pola eksploatacji, możliwe są roszczenia z art. 79 pr. aut. – w trudniejszym sporze przed sądem okręgowym. Najpewniejsza droga to wezwanie do zapłaty z rzeczowym opisem stanu praw, a potem pozew przed upływem przedawnienia (przy umowie o dzieło – 2 lata od oddania dzieła); oba pisma przygotuje Pozywacz.pl. W kolejnych projektach podpisuj umowę na piśmie z klauzulą „prawa po zapłacie”.