Odsetki maksymalne – ile wynoszą i co, gdy umowa przewiduje więcej

Odsetki maksymalne to ustawowy sufit dla odsetek zastrzeżonych w umowie. Odsetki kapitałowe (za korzystanie z cudzych pieniędzy, np. z pożyczki) nie mogą w skali roku przekroczyć dwukrotności odsetek ustawowych – art. 359 § 2¹ Kodeksu cywilnego. Odsetki za opóźnienie w zapłacie nie mogą przekroczyć dwukrotności odsetek ustawowych za opóźnienie – art. 481 § 2¹ KC. Jeśli umowa przewiduje więcej, umowa nie upada, ale wierzyciel może żądać tylko odsetek maksymalnych.

Temat jest ważny zwłaszcza przy pożyczkach prywatnych, umowach ratalnych i ugodach, w których strony „na wszelki wypadek” wpisują wysokie oprocentowanie. Poniżej wyjaśniamy, jak liczyć limit, co się dzieje z nadwyżką i jak nie stracić odsetek, które naprawdę Ci się należą.

Ile wynoszą odsetki maksymalne?

Oba limity są powiązane ze stopą referencyjną Narodowego Banku Polskiego, więc zmieniają się razem z nią. Wzory wynikają wprost z Kodeksu cywilnego:

Rodzaj odsetek	Stawka podstawowa	Limit (odsetki maksymalne)	Przepis
Kapitałowe (umowne, za korzystanie z kapitału)	odsetki ustawowe = stopa referencyjna NBP + 3,5 pp	2 × (stopa referencyjna + 3,5 pp)	art. 359 § 2 i § 2¹ KC
Za opóźnienie	odsetki ustawowe za opóźnienie = stopa referencyjna NBP + 5,5 pp	2 × (stopa referencyjna + 5,5 pp)	art. 481 § 2 i § 2¹ KC
Za opóźnienie w transakcjach handlowych	stopa referencyjna NBP + 10 pp (co do zasady)	jak wyżej – 2 × (stopa referencyjna + 5,5 pp)	ustawa o transakcjach handlowych, art. 481 § 2¹ KC

Przykład na liczbach (stopa przyjęta wyłącznie dla ilustracji): gdyby stopa referencyjna NBP wynosiła 5%, odsetki ustawowe wynosiłyby 8,5%, a maksymalne kapitałowe – 17% w skali roku. Odsetki ustawowe za opóźnienie wynosiłyby 10,5%, a maksymalne za opóźnienie – 21%.

Aktualną wysokość odsetek ustawowych i ustawowych za opóźnienie ogłasza Minister Sprawiedliwości w obwieszczeniu w „Monitorze Polskim” (art. 359 § 4 i art. 481 § 2⁴ KC). Zamiast szukać obwieszczeń, możesz sprawdzić wysokość odsetek w kalkulatorze, który uwzględnia zmiany stóp w czasie – przy długach sprzed kilku lat stawka zwykle zmieniała się kilka razy.

Odsetki kapitałowe a odsetki za opóźnienie – czym się różnią?

To dwa różne świadczenia i każde ma własny limit:

• Odsetki kapitałowe (wynagrodzenie) płaci się za to, że dłużnik korzysta z pieniędzy wierzyciela zgodnie z umową – np. oprocentowanie pożyczki w okresie, na który została udzielona. Limit: art. 359 § 2¹ KC.
• Odsetki za opóźnienie należą się, gdy dłużnik nie płaci w terminie – niezależnie od tego, czy wierzyciel poniósł szkodę i czy dłużnik zawinił opóźnienie (art. 481 § 1 KC). Limit: art. 481 § 2¹ KC.

W praktyce oznacza to, że w umowie pożyczki można zastrzec np. oprocentowanie do wysokości odsetek maksymalnych kapitałowych, a na wypadek spóźnienia ze spłatą – wyższe odsetki za opóźnienie, ale nie wyższe niż odsetki maksymalne za opóźnienie. Jeśli umowa w ogóle nie określa odsetek za opóźnienie, należą się odsetki ustawowe za opóźnienie. Gdy jednak wierzytelność była oprocentowana według wyższej stopy, wierzyciel może żądać odsetek za opóźnienie według tej wyższej stopy (art. 481 § 2 KC).

Odsetki od zaległych odsetek to osobne zagadnienie, uregulowane w art. 482 KC – opisujemy je w tekście o anatocyzmie, czyli odsetkach od odsetek.

Co się dzieje, gdy umowa przewiduje odsetki wyższe niż maksymalne?

Ustawa rozwiązuje to wprost. Jeżeli odsetki wynikające z umowy przekraczają limit, należą się odsetki maksymalne (art. 359 § 2² KC; dla odsetek za opóźnienie – art. 481 § 2² KC). Z tego wynikają trzy praktyczne skutki:

1. Umowa pozostaje ważna. Nieważne nie jest całe zobowiązanie ani nawet cała klauzula odsetkowa – odsetki zostają „ścięte” do poziomu maksymalnego.
2. Nadwyżki nie da się skutecznie dochodzić. Jeśli w pozwie zażądasz odsetek ponad limit, sąd w tej części oddali powództwo. W postępowaniu upominawczym żądanie odsetek wyższych niż maksymalne może zostać uznane za oczywiście bezzasadne (art. 499 pkt 1 KPC) i sąd nie wyda w tym zakresie nakazu zapłaty – więcej o tym w tekście o postępowaniu upominawczym.
3. Zapłaconą nadwyżkę dłużnik może odzyskać. Skoro nadwyżka się nie należała, jej zapłata jest co do zasady świadczeniem nienależnym (art. 410 KC) i dłużnik może żądać zwrotu – z zastrzeżeniem wyjątków z art. 411 KC.

Limit działa w skali roku i wobec stawek zmiennych – jeśli stopa referencyjna NBP spadnie, spada też próg. Umowne odsetki, które przy zawieraniu umowy mieściły się w limicie, po obniżce stóp mogą go przekroczyć – wtedy za ten okres należą się odsetki maksymalne. Dlatego bezpieczniej wpisywać w umowie po prostu „odsetki maksymalne” albo „odsetki maksymalne za opóźnienie” zamiast sztywnej stawki procentowej.

Czy można wyłączyć odsetki maksymalne umową?

Nie. Postanowienia umowne nie mogą wyłączać ani ograniczać przepisów o odsetkach maksymalnych – także wtedy, gdy strony wybrały prawo obce. W takim przypadku i tak stosuje się przepisy polskiej ustawy (art. 359 § 2³ i art. 481 § 2³ KC).

Limitów nie da się też obejść innymi nazwami:

• Kara umowna za opóźnienie w zapłacie – nie przysługuje, bo karę umowną można zastrzec tylko za niewykonanie zobowiązania niepieniężnego (art. 483 § 1 KC).
• Opłaty i prowizje w pożyczkach dla osób prywatnych – jeśli pożyczka pieniężna jest udzielana osobie fizycznej i nie wiąże się bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową, pozaodsetkowe koszty mają osobny limit z art. 720² KC (obowiązuje od 18 grudnia 2022 r.): co do zasady 20% kwoty pożyczki w skali roku, liczone proporcjonalnie do okresu spłaty, i nie więcej niż 25% kwoty pożyczki w całym okresie spłaty – chyba że przepisy szczególne, np. ustawa o kredycie konsumenckim, stanowią inaczej.
• Inne konstrukcje służące obejściu ustawy – czynność prawna mająca na celu obejście ustawy jest nieważna (art. 58 § 1 KC).

Przy rażąco niekorzystnych umowach, zawartych z wykorzystaniem przymusowego położenia albo niedoświadczenia drugiej strony, w grę może wchodzić także wyzysk (art. 388 KC). To jednak osobna instytucja z własnymi przesłankami i terminami.

Odsetki maksymalne w pożyczce prywatnej – przykład

Pan Adam pożyczył znajomemu 20 000 zł na rok. W umowie wpisali oprocentowanie 30% w skali roku i „karne odsetki” 50% za każdy rok zwłoki. Znajomy nie oddał pieniędzy w terminie.

• Oprocentowanie 30% przekracza limit kapitałowy (w przykładzie z ilustracyjną stopą 5% – 17%), więc za okres pożyczki należą się odsetki maksymalne.
• „Karne odsetki” 50% przekraczają limit odsetek za opóźnienie (w tym samym przykładzie – 21%), więc od dnia po terminie zwrotu należą się odsetki maksymalne za opóźnienie.
• W pozwie Pan Adam powinien od razu żądać odsetek maksymalnych, a nie stawek z umowy. Zawyżone żądanie nie przekreśla sprawy, ale w tej części powództwo zostanie oddalone, co wpływa też na rozliczenie kosztów procesu.

Jeśli pożyczki nie spisano, najpierw trzeba udowodnić samą umowę – piszemy o tym w poradniku o pożyczce bez umowy. Bez wyraźnego zastrzeżenia odsetek w umowie należą się tylko odsetki ustawowe za opóźnienie – od dnia następującego po dniu, w którym dłużnik miał oddać pieniądze (gdy termin zwrotu nie był ustalony, dłużnik musi ją zwrócić w ciągu 6 tygodni od wypowiedzenia – art. 723 KC).

Odsetki maksymalne w fakturach B2B

Między firmami limit też obowiązuje, ale rzadko jest problemem. Odsetki ustawowe za opóźnienie w transakcjach handlowych wynoszą co do zasady stopę referencyjną NBP + 10 pp (dla publicznych podmiotów leczniczych jako dłużników + 8 pp) i mieszczą się w limicie z art. 481 § 2¹ KC. Firmy mogą umówić się na wyższe odsetki za opóźnienie, ale tylko do wysokości odsetek maksymalnych za opóźnienie.

Jak naliczać odsetki od zaległej faktury i kiedy przysługują odsetki handlowe, a kiedy zwykłe ustawowe, wyjaśnia poradnik jak naliczyć odsetki od faktury na blogu Pozywacz.pl.

Jak dochodzić odsetek, żeby ich nie stracić?

1. Policz odsetki według właściwej stawki – umownej, jeśli mieści się w limicie, a jeśli nie – maksymalnej. Przy zmianach stóp licz osobno dla każdego okresu.
2. Wpisz kwotę i stawkę w wezwaniu do zapłaty – dłużnik widzi, że roszczenie jest policzone rzetelnie, a Ty nie narażasz się na zarzut zawyżania długu. Gotowe wezwanie przygotowane przez prawnika możesz zamówić na Pozywacz.pl za 99 zł.
3. W pozwie żądaj odsetek „maksymalnych za opóźnienie” od konkretnej daty do dnia zapłaty – nie przepisuj stawki z umowy, jeśli przekracza limit.
4. Pilnuj przedawnienia – odsetki też się przedawniają. Terminy dla poszczególnych roszczeń zebraliśmy w tabeli terminów przedawnienia.

Pozew możesz napisać samodzielnie, ale łatwo w nim o błąd w żądaniu odsetek. Na Pozywacz.pl prawnik przygotuje pozew o zapłatę za stałe 299 zł w ciągu 7 dni, wraz z prawidłowo sformułowanym żądaniem odsetek – sprawę opisujesz online, bez wizyty w kancelarii.

Podsumowanie

Odsetki maksymalne to dwukrotność odsetek ustawowych (art. 359 § 2¹ KC), a odsetki maksymalne za opóźnienie – dwukrotność odsetek ustawowych za opóźnienie (art. 481 § 2¹ KC). Jeśli umowa przewiduje więcej, umowa obowiązuje dalej, ale wierzycielowi należą się tylko odsetki maksymalne, a zapłaconą nadwyżkę dłużnik może co do zasady odzyskać. Limitów nie wyłączy żadna klauzula ani wybór prawa obcego. Ponieważ progi zmieniają się razem ze stopą referencyjną NBP, najbezpieczniej wpisywać w umowie i w pozwie „odsetki maksymalne” zamiast sztywnej stawki, a konkretne kwoty liczyć w kalkulatorze.