Odsetki od odsetek – kiedy wierzyciel może ich żądać?

Odsetek od odsetek – czyli anatocyzmu – co do zasady żądać nie można. Art. 482 § 1 KC dopuszcza dwa wyjątki: odsetki od zaległych odsetek należą się od dnia wytoczenia o nie powództwa albo wtedy, gdy strony już po powstaniu zaległości zgodziły się doliczyć zaległe odsetki do długu. W praktyce wierzyciel najczęściej korzysta z pierwszej możliwości: w pozwie sumuje odsetki naliczone do dnia przed pozwem i od tej kwoty żąda dalszych odsetek.

Ten tekst nie porównuje stóp odsetek ustawowych i handlowych – to wyjaśnia artykuł na blogu Pozywacz.pl jak naliczyć odsetki od faktury. Skupiamy się na tym, kiedy i jak doliczyć odsetki od odsetek.

Co mówi art. 482 KC o odsetkach od odsetek?

Przepis brzmi: „Od zaległych odsetek można żądać odsetek za opóźnienie dopiero od chwili wytoczenia o nie powództwa, chyba że po powstaniu zaległości strony zgodziły się na doliczenie zaległych odsetek do dłużnej sumy”.

Z tego zdania wynikają trzy zasady:

1. Zakaz jest regułą. Samo opóźnienie dłużnika nie sprawia, że odsetki zaczynają „procentować”.
2. Wyjątek procesowy – odsetki od zaległych odsetek biegną od dnia wniesienia pozwu, w którym się ich żąda. Część sądów zasądza je dopiero od dnia następnego – w każdym razie ten sam dzień nie może być policzony dwa razy (raz w kapitalizacji, raz w odsetkach od niej).
3. Wyjątek umowny – porozumienie o doliczeniu odsetek do długu musi zapaść po powstaniu zaległości. Zapis w umowie zawartej z góry („odsetki będą kapitalizowane co miesiąc”) nie spełnia tego warunku.

Przepis jest bezwzględnie obowiązujący – strony nie mogą go wyłączyć w umowie ani w regulaminie.

Sytuacja	Czy można żądać odsetek od odsetek?
Dłużnik zalega, wierzyciel tylko wysyła wezwania	Nie
Klauzula o kapitalizacji w umowie zawartej przed zaległością	Nie
Ugoda lub aneks zawarte po powstaniu zaległości, doliczające odsetki do długu	Tak – od chwili doliczenia
Pozew obejmujący skapitalizowane odsetki	Tak – od dnia wniesienia pozwu

Czym są „zaległe odsetki”?

Zaległe są odsetki, które dłużnik powinien już zapłacić, a tego nie zrobił. Mogą to być odsetki za opóźnienie od niezapłaconej faktury albo odsetki umowne (kapitałowe), np. od pożyczki. Nie myl tego z kapitalizacją odsetek na lokacie bankowej – tam bank dopisuje odsetki należne klientowi zgodnie z umową rachunku, a nie odsetki, z którymi ktoś zalega.

Odsetki od odsetek w transakcjach handlowych (B2B)

Ustawa o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych określa wysokość odsetek handlowych i rekompensatę 40 euro, ale nie zawiera żadnych przepisów o odsetkach od odsetek. W relacjach między firmami stosuje się więc wprost art. 482 KC.

Ważny szczegół: odsetki handlowe przysługują od świadczenia pieniężnego, które jest zapłatą za towar lub usługę (art. 7 ust. 1 ustawy). Skapitalizowane odsetki takim świadczeniem nie są, dlatego według przeważającego orzecznictwa od nich należą się tylko odsetki ustawowe za opóźnienie z art. 481 § 2 KC, a nie odsetki handlowe. Żądanie odsetek handlowych od skapitalizowanej kwoty naraża pozew na częściowe oddalenie.

Dla przedsiębiorcy oznacza to tyle, że zapis w ogólnych warunkach handlowych o „miesięcznej kapitalizacji odsetek” nie da mu dodatkowych pieniędzy. Skuteczne są dwie drogi: ugoda zawarta po terminie płatności albo pozew.

Czy anatocyzm dotyczy kredytów konsumenckich?

Tak. Do 14 lutego 2019 r. art. 482 § 2 KC wyłączał zakaz dla kredytów długoterminowych udzielanych przez instytucje kredytowe. Ustawa z 6 grudnia 2018 r. (Dz.U. z 2019 r. poz. 80) uchyliła ten paragraf z dniem 15 lutego 2019 r. Do odsetek należnych przed tą datą stosuje się przepisy dotychczasowe.

Ustawa o kredycie konsumenckim nie ma własnych reguł o odsetkach od odsetek, dlatego także banki i firmy pożyczkowe podlegają art. 482 § 1 KC. Dodatkowo działają limity: odsetki maksymalne (art. 359 § 2¹ KC) i odsetki maksymalne za opóźnienie (art. 481 § 2¹ KC – dwukrotność odsetek ustawowych za opóźnienie), które obowiązują w każdej umowie, nie tylko konsumenckiej, a przy kredycie konsumenckim także limit pozaodsetkowych kosztów kredytu (art. 36a ustawy o kredycie konsumenckim). Postanowienie, które obchodzi te zasady, może być też uznane za niedozwolone (art. 385¹ KC).

Jak skapitalizować odsetki w pozwie?

To najczęstszy i najprostszy sposób na odsetki od odsetek. Wygląda tak:

1. Ustal datę wniesienia pozwu – dzień złożenia w sądzie, wysłania przez e-sąd albo nadania w placówce Poczty Polskiej.
2. Policz odsetki do dnia poprzedzającego pozew od dnia wymagalności każdej faktury. Najwygodniej policz zaległe odsetki w kalkulatorze, który uwzględnia zmiany stóp procentowych.
3. Wpisz je jako osobną kwotę obok należności głównej.
4. Zażądaj odsetek od obu kwot od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty.

Przykład

Firma ma niezapłaconą fakturę na 20 000 zł. Przyjmijmy, że odsetki od dnia wymagalności do dnia poprzedzającego wniesienie pozwu wynoszą 3 000 zł. Żądanie pozwu może wyglądać tak:

• 20 000 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w transakcjach handlowych od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty,
• 3 000 zł skapitalizowanych odsetek z odsetkami ustawowymi za opóźnienie (z KC, nie handlowymi) od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty.

Bez kapitalizacji wierzyciel żądałby odsetek tylko od 20 000 zł. Różnica nie zmieni życia przy małej fakturze, ale przy długach wartych dziesiątki tysięcy złotych i procesie trwającym latami robi się wyraźna.

Koszt kapitalizacji – wartość przedmiotu sporu

Odsetki żądane obok roszczenia głównego nie wliczają się do wartości przedmiotu sporu (art. 20 KPC). Gdy jednak skapitalizujesz je w konkretną kwotę i dochodzisz jako osobnego roszczenia, wartość sporu rośnie – w przykładzie z 20 000 zł do 23 000 zł. To może podnieść opłatę od pozwu, a czasem zmienić tryb postępowania. Stawki opłat zestawia poradnik ile kosztuje pozew o zapłatę. Policz, czy zysk z kapitalizacji przewyższa dodatkowy koszt.

Na Pozywacz.pl prawnik przygotuje pozew o zapłatę za 299 zł w ciągu 7 dni – razem z wyliczeniem odsetek i oceną, czy opłaca się je kapitalizować.

Odsetki od odsetek w ugodzie z dłużnikiem

Drugi wyjątek z art. 482 KC przydaje się na etapie windykacji polubownej. Gdy dłużnik prosi o raty, możesz zaproponować ugodę, w której zaległe odsetki zostają doliczone do długu, a od całej nowej kwoty biegną dalsze odsetki. Warunki:

• porozumienie zawierasz po terminie płatności, gdy odsetki już są zaległe,
• w treści wprost wskazujesz, że zaległe odsetki (z kwotą) dolicza się do należności głównej,
• zachowujesz dokument na piśmie lub w mailu – przyda się jako dowód w ewentualnym procesie.

Taka ugoda ma też drugi plus: prośba o raty i podpisanie ugody to zwykle uznanie długu, które przerywa bieg przedawnienia.

Kiedy przedawniają się odsetki?

Roszczenie o odsetki za opóźnienie przedawnia się co do zasady po 3 latach jak świadczenie okresowe (art. 118 KC), ale najpóźniej razem z roszczeniem głównym – tak przyjął Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z 26 stycznia 2005 r. (III CZP 42/04). Jeśli więc należność główna przedawnia się po 2 latach (np. cena sprzedaży, art. 554 KC), odsetki od niej nie „przeżyją” jej o kolejny rok. Nie odkładaj więc pozwu tylko po to, żeby „urosły” odsetki. Terminy dla poszczególnych rodzajów roszczeń zestawia tabela terminów przedawnienia.

Jak wpłaty dłużnika wpływają na odsetki?

Jeśli dłużnik wpłaci część długu, wierzyciel może zaliczyć ją najpierw na zaległe należności uboczne, w tym odsetki, a dopiero potem na należność główną (art. 451 § 1 KC). Należność główna, od której biegną odsetki, maleje wtedy wolniej. Warto o tym pamiętać, zanim wyślesz wezwanie do zapłaty z rozliczeniem wpłat – gotowe wezwanie przygotowane przez prawnika zamówisz na Pozywacz.pl za 99 zł. Cały proces – od przypomnienia po egzekucję – opisuje przewodnik jak odzyskać dług od firmy.

Podsumowanie

Odsetki od odsetek są w polskim prawie wyjątkiem. Art. 482 § 1 KC pozwala ich żądać od dnia wniesienia pozwu albo na podstawie porozumienia zawartego już po powstaniu zaległości – nigdy na podstawie klauzuli wpisanej do umowy z góry. Zasada dotyczy firm, konsumentów i banków, a wyjątek dla kredytów długoterminowych zniknął 15 lutego 2019 r. W pozwie odsetki liczy się do dnia przed jego wniesieniem, wpisuje jako osobną kwotę i żąda od niej dalszych odsetek, pamiętając, że podnosi to wartość przedmiotu sporu.