Zwolnienie od kosztów sądowych dla firmy – kiedy to możliwe

Firma może zostać zwolniona od kosztów sądowych, ale zasady zależą od jej formy prawnej. Przedsiębiorca prowadzący jednoosobową działalność gospodarczą to w sądzie osoba fizyczna – składa wniosek z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania na urzędowym wzorze (art. 102 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, dalej: u.k.s.c.). Spółka z o.o., akcyjna czy jawna musi natomiast wykazać, że nie ma dostatecznych środków na koszty (art. 103 u.k.s.c.). W praktyce wnioski firm są często oddalane, bo sądy oczekują, że przedsiębiorca planuje koszty sporów tak jak inne wydatki.

Ten tekst dotyczy kosztów, które płacisz sądowi – opłaty od pozwu i zaliczek na wydatki. Kto ostatecznie ponosi koszty procesu po wyroku, wyjaśniamy w przewodniku kto płaci koszty procesu.

Od czego zwalnia zwolnienie od kosztów sądowych

Strona zwolniona przez sąd w całości nie uiszcza opłat sądowych i nie ponosi wydatków – tymczasowo pokrywa je Skarb Państwa (art. 100 u.k.s.c.). Sąd może też przyznać zwolnienie częściowe, jeśli strona jest w stanie ponieść tylko część kosztów (art. 101). Może ono polegać na zwolnieniu od ułamka lub procentu kosztów, od określonej kwoty, od niektórych opłat lub wydatków albo od kosztów co do części roszczenia.

W orzeczeniu kończącym sprawę w instancji sąd obciąża nieuiszczonymi kosztami przeciwnika, jeśli są ku temu podstawy (np. przegrał sprawę), a koszty, które go nie obciążają, co do zasady nakazuje ściągnąć z roszczenia zasądzonego na rzecz strony zwolnionej. W szczególnie uzasadnionych przypadkach może od tego odstąpić (art. 113 ust. 1, 2 i 4 u.k.s.c.).

Uwaga na podobnie brzmiące przepisy. Art. 102 u.k.s.c. dotyczy zwolnienia od kosztów sądowych przed sądem. Art. 102 KPC to coś innego – pozwala sądowi w wyjątkowych wypadkach nie obciążać przegranego kosztami procesu.

JDG i spółka cywilna – zwolnienie na zasadach dla osób fizycznych

Przedsiębiorca wpisany do CEIDG nie jest odrębnym podmiotem – w sądzie występuje jako osoba fizyczna. Dlatego stosuje się do niego art. 102 u.k.s.c.: może domagać się zwolnienia, jeśli złoży oświadczenie, z którego wynika, że nie jest w stanie ponieść kosztów bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. To samo dotyczy wspólników spółki cywilnej – stronami procesu są oni, a nie sama spółka. Jak ustalić, kogo w ogóle pozwać i kto jest stroną, wyjaśniamy w tekście spółka czy JDG – kogo pozwać.

Co musi zawierać wniosek osoby fizycznej:

• oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania sporządzone według urzędowego wzoru (art. 102 ust. 2) – wzór jest dostępny w sądach i na ich stronach,
• majątek firmowy – w JDG to majątek przedsiębiorcy, więc wpisuje się też środki na rachunku firmowym, pojazdy czy należności od klientów,
• dokumenty potwierdzające, np. deklaracje podatkowe i wyciągi bankowe.

Brak oświadczenia lub niepełne dane to brak formalny – sąd wezwie do uzupełnienia (art. 130 KPC). Wyjątek: wniosek strony reprezentowanej przez adwokata lub radcę prawnego złożony bez oświadczenia przewodniczący zwraca bez wezwania (art. 102 ust. 4). Wniosek sąd rozpoznaje w ciągu 7 dni (art. 102 ust. 5).

Spółka i osoba prawna – trzeba wykazać brak środków (art. 103)

Osobie prawnej (spółce z o.o., akcyjnej, fundacji) i jednostce organizacyjnej ze zdolnością prawną (np. spółce jawnej czy komandytowej) sąd może przyznać zwolnienie, jeżeli wykazała, że nie ma dostatecznych środków na uiszczenie kosztów (art. 103 ust. 1). Samo oświadczenie nie wystarczy – ciężar dowodu spoczywa na spółce.

Spółka osobowa musi wykazać również, że jej wspólnicy, którzy odpowiadają za jej zobowiązania, nie mają dostatecznych środków na zwiększenie majątku spółki lub udzielenie jej pożyczki (art. 103 ust. 2). To brzmienie obowiązuje od 23 września 2025 r. Wcześniej podobny obowiązek dotyczył wszystkich spółek handlowych, także kapitałowych.

Kto	Podstawa	Co trzeba przedstawić
JDG, wspólnicy spółki cywilnej	art. 102 u.k.s.c.	oświadczenie na urzędowym wzorze + dokumenty potwierdzające
Spółka z o.o., S.A., fundacja	art. 103 ust. 1	dowody braku dostatecznych środków
Spółka jawna, partnerska, komandytowa, komandytowo-akcyjna	art. 103 ust. 1 i 2	jak wyżej + brak środków u wspólników odpowiadających za długi spółki
Każdy w EPU	art. 104a	zwolnienie niedostępne

Jakie dokumenty finansowe dołączyć

Ustawa nie zawiera zamkniętej listy. W praktyce sądy oczekują dokumentów pokazujących pełny obraz finansów, m.in.:

• ostatniego sprawozdania finansowego (bilans, rachunek zysków i strat) i bieżących danych księgowych,
• wyciągów ze wszystkich rachunków bankowych z ostatnich miesięcy,
• zestawienia należności (kto i ile jest winien spółce) oraz zobowiązań z terminami płatności,
• wykazu majątku trwałego i informacji o obciążeniach,
• wyjaśnienia, dlaczego spółka nie może pozyskać pieniędzy, np. odmowy kredytu.

Dlaczego wnioski firm są często oddalane

Najczęstsze przyczyny odmowy to:

• brak rezerw na spory – w orzecznictwie przeważa pogląd, że przedsiębiorca powinien planować koszty sporów jak inne wydatki działalności,
• niekompletne dokumenty – sąd nie dostaje pełnego obrazu finansów,
• posiadany majątek lub obroty – np. samochody, nieruchomości, zapasy, wysokie przychody,
• wydatki na inne cele – spółka płaci bieżące zobowiązania, a kosztów sądowych już nie,
• oczywista bezzasadność roszczenia – sąd odmawia zwolnienia niezależnie od sytuacji finansowej (art. 109 ust. 2 u.k.s.c.).

Przy wątpliwościach co do rzeczywistego stanu majątkowego, np. po uwagach przeciwnika, sąd może zarządzić dochodzenie (art. 109 ust. 1).

Wniosek w pozwie a bieg sprawy i opłata

Wniosek składa się na piśmie lub ustnie do protokołu w sądzie, w którym sprawa ma być wytoczona lub już się toczy (art. 105). Najczęściej zgłasza się go w samym pozwie. Taki wniosek wstrzymuje bieg postępowania do czasu rozstrzygnięcia o zwolnieniu (art. 112 ust. 1).

Jeśli wniosek zostanie prawomocnie oddalony, przewodniczący wzywa do opłacenia pozwu (art. 112 ust. 2). Pozew opłacony w terminie wywołuje skutki od dnia wniesienia (art. 130 § 3 KPC), więc złożenie go przerywa przedawnienie. Gdy pismo wniósł adwokat lub radca prawny, sąd nie wzywa – tygodniowy termin na opłatę biegnie od doręczenia postanowienia oddalającego wniosek, a po zażaleniu – od doręczenia postanowienia oddalającego zażalenie (art. 112 ust. 3). Przy wierzytelnościach bliskich przedawnienia sprawdź termin w kalkulatorze przedawnienia i nie odkładaj pozwu do ostatniej chwili.

Na odmowę zwolnienia przysługuje zażalenie do innego składu sądu pierwszej instancji (art. 394¹ᵃ § 1 pkt 1 KPC). Jeśli o zwolnieniu orzekał referendarz sądowy, przysługuje skarga na jego orzeczenie. Oba środki są wolne od opłat (art. 95 ust. 2 u.k.s.c.). Ponowny wniosek oparty na tych samych okolicznościach jest niedopuszczalny (art. 107).

Skutki i cofnięcie zwolnienia

Zwolnienie ma ograniczony zasięg:

• nie zwalnia ze zwrotu kosztów procesu przeciwnikowi (art. 108) – przegrana spółka zwolniona od kosztów sądowych nadal zwróci wygranemu np. wynagrodzenie jego pełnomocnika,
• może zostać cofnięte – gdy okoliczności, na podstawie których je przyznano, nie istniały albo przestały istnieć. Strona musi wtedy uiścić opłaty i zwrócić wydatki; gdy jej sytuacja się poprawiła, sąd może obciążyć ją tylko częściowo (art. 110),
• nieprawda kosztuje – kto uzyskał zwolnienie, świadomie podając nieprawdziwe okoliczności, zostaje skazany na grzywnę do 1000 zł i musi uiścić wszystkie koszty (art. 111 ust. 1),
• otwiera drogę do pełnomocnika z urzędu (art. 117 § 1 KPC), choć spółka może o niego wnioskować także bez zwolnienia, jeśli wykaże brak środków na wynagrodzenie pełnomocnika (art. 117 § 3 KPC).

Alternatywy, gdy zwolnienie jest mało realne

Zamiast liczyć na zwolnienie, firma może obniżyć koszty startowe:

• zwolnienie częściowe – jeśli spółka jest w stanie ponieść część kosztów, lepiej o to wnosić, niż żądać zwolnienia w całości,
• mniejsza wartość sporu – opłata od pozwu zależy od wartości przedmiotu sporu, więc dochodzenie na początek części roszczenia obniża opłatę. Pamiętaj jednak, że wniesienie pozwu przerywa przedawnienie tylko co do dochodzonej części. Zasady liczenia wartości opisujemy w tekście o wartości przedmiotu sporu,
• EPU – opłata to czwarta część zwykłej, nie mniej niż 30 zł, ale zwolnienia tam nie ma. Szczegóły w tekście opłata w EPU,
• mediacja przed pozwem – gdy powód przed wytoczeniem powództwa wziął udział w mediacji na podstawie umowy o mediację, opłatę od pozwu obniża się o dwie trzecie, nie więcej niż o 400 zł (art. 13e u.k.s.c.). Więcej o tej drodze w tekście o mediacji gospodarczej,
• wezwanie przed procesem – część dłużników płaci po stanowczym piśmie, bez sądu. Na Pozywacz.pl wezwanie do zapłaty przygotuje prawnik za 99 zł, a podpisujesz i wysyłasz je samodzielnie.

Aktualne stawki opłat dla różnych kwot zestawiliśmy na blogu Pozywacz.pl w tekście ile kosztuje pozew o zapłatę.

Drugim po opłacie wydatkiem bywa przygotowanie pozwu. Kancelaria liczy zwykle według stawek godzinowych, a na Pozywacz.pl prawnik przygotuje pozew o zapłatę w ciągu 7 dni za stałe 299 zł. Taki pozew o zapłatę za 299 zł, zamówiony online, łatwo wpisać w budżet sporu. Koszt przygotowania pisma przy sprawie prowadzonej bez pełnomocnika procesowego co do zasady nie wchodzi jednak do kosztów procesu zwracanych przez dłużnika.

Podsumowanie

• Przedsiębiorca na JDG i wspólnicy spółki cywilnej ubiegają się o zwolnienie jako osoby fizyczne – z oświadczeniem na urzędowym wzorze (art. 102 u.k.s.c.).
• Spółka, fundacja i inna jednostka z art. 103 musi wykazać brak dostatecznych środków (art. 103 ust. 1), a spółka osobowa – także brak środków u wspólników odpowiadających za jej długi (art. 103 ust. 2).
• Wnioski firm często przegrywają przez brak rezerw na spory, niepełne dokumenty lub posiadany majątek. Sąd odmawia też zwolnienia przy oczywiście bezzasadnym roszczeniu (art. 109 ust. 2).
• W EPU zwolnienia nie ma (art. 104a). Zwolnienie nie chroni przed zwrotem kosztów przeciwnikowi (art. 108) i może zostać cofnięte (art. 110).