W skrócie
Ugodę w toku procesu zawiera się przed sądem (wpis do protokołu, art. 223 § 1 KPC) albo przed mediatorem z zatwierdzeniem przez sąd (art. 183¹⁵ KPC) – w obu wariantach jest tytułem egzekucyjnym, a sąd umarza postępowanie (art. 355 KPC). Sąd zwraca część opłaty od pozwu: całość przy ugodzie przed rozpoczęciem rozprawy, trzy czwarte przy ugodzie przed mediatorem i połowę przy ugodzie sądowej po rozpoczęciu rozprawy – zawsze pomniejszone o 30 zł (art. 79 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych).
- Ugoda zawarta przed sądem jest tytułem egzekucyjnym (art. 777 § 1 pkt 1 KPC) – po nadaniu klauzuli wykonalności idziesz z nią do komornika bez nowego procesu.
- Zwrot opłaty od pozwu przy ugodzie: cała przed rozpoczęciem rozprawy, 3/4 przy ugodzie przed mediatorem po rozpoczęciu rozprawy, 1/2 przy ugodzie sądowej po rozpoczęciu rozprawy – każda kwota minus 30 zł.
- Koszty procesu przy ugodzie znosi się wzajemnie, jeśli strony nie postanowią inaczej (art. 104 KPC) – ustal w ugodzie, kto je ponosi.
- Pozew można cofnąć bez zgody pozwanego tylko do rozpoczęcia rozprawy; później potrzebna jest jego zgoda albo zrzeczenie się roszczenia (art. 203 § 1 KPC).
- Cofnięty pozew nie wywołuje skutków wytoczenia powództwa (art. 203 § 2 KPC) – nie licz na to, że przerwał bieg przedawnienia.
Stan prawny na 6 października 2026.
Ugoda sądowa w trakcie procesu to najszybszy sposób na zakończenie sprawy o zapłatę bez utraty siły egzekucyjnej. Zawrzyj ją przed sądem albo przed mediatorem z zatwierdzeniem przez sąd – wtedy masz tytuł egzekucyjny, sąd umarza postępowanie (art. 355 KPC) i zwraca część opłaty od pozwu, tym większą, im wcześniej się porozumiecie (zawsze minus 30 zł). Ugoda „na boku” połączona z cofnięciem pozwu jest wygodna, ale zostawia Cię bez tytułu egzekucyjnego.
Najczęściej do rozmów dochodzi po tym, jak dłużnik wniósł sprzeciw od nakazu zapłaty i sprawa trafia na rozprawę. Porównanie wszystkich form ugody (także notarialnej i pozasądowej) znajdziesz w tekście ugoda sądowa czy pozasądowa.
Kiedy można zawrzeć ugodę w toku procesu?
W każdym stanie sprawy, w której ugoda jest dopuszczalna – a w sprawach o zapłatę co do zasady jest. Art. 10 KPC nakazuje sądowi dążyć do ugodowego załatwienia sporu „w każdym stanie postępowania”, w szczególności przez nakłanianie stron do mediacji. Art. 223 § 1 KPC dodaje, że przewodniczący powinien skłaniać strony do pojednania zwłaszcza na pierwszym posiedzeniu, po wstępnym wyjaśnieniu ich stanowisk.
W praktyce okazje są trzy:
- na posiedzeniu przygotowawczym lub pierwszej rozprawie – sędzia pyta wprost, czy strony widzą możliwość porozumienia,
- w mediacji – sąd może skierować strony do mediatora na każdym etapie (art. 183⁸ § 1 KPC), ale w postępowaniu upominawczym i nakazowym dopiero po skutecznym wniesieniu sprzeciwu lub zarzutów; mediacji nie prowadzi się, jeśli strona sprzeciwi się jej w ciągu tygodnia, chyba że wcześniej wyraziła na nią zgodę (art. 183⁸ § 2 KPC),
- poza salą – strony uzgadniają warunki same lub przez pełnomocników, a potem przenoszą je do protokołu sądowego albo do mediatora.
Uwaga dla sporów z umów o roboty budowlane: w sprawach wszczętych po 1 marca 2026 r. mediacja jest co do zasady obowiązkowa (art. 458³a KPC), ale tylko w tej kategorii spraw gospodarczych.
Ugoda przed sądem czy przed mediatorem – czym się różnią?
| Cecha | Ugoda przed sądem | Ugoda przed mediatorem (w toku sprawy) |
|---|---|---|
| Gdzie się ją zawiera | na posiedzeniu, wpis do protokołu podpisany przez strony; przy posiedzeniu zdalnym sąd stwierdza w protokole brak podpisów (art. 223 § 1 KPC) | na posiedzeniu mediacyjnym, mediator składa protokół i ugodę w sądzie (art. 183¹³ § 2 KPC) |
| Moc prawna | tytuł egzekucyjny (art. 777 § 1 pkt 1 KPC) | po zatwierdzeniu przez sąd – moc ugody sądowej; zatwierdzona przez nadanie klauzuli jest tytułem wykonawczym (art. 183¹⁵ § 1 KPC) |
| Kontrola sądu | sąd może uznać ugodę za niedopuszczalną, gdy jest sprzeczna z prawem lub zasadami współżycia społecznego albo zmierza do obejścia prawa (art. 223 § 2 w zw. z art. 203 § 4 KPC) | sąd odmawia zatwierdzenia z tych samych powodów, a także gdy ugoda jest niezrozumiała lub zawiera sprzeczności (art. 183¹⁴ § 3 KPC) |
| Zakres | przedmiot sprawy | może objąć także roszczenia nieobjęte pozwem (art. 183¹³ § 2 KPC) |
| Zwrot opłaty po rozpoczęciu rozprawy | połowa minus 30 zł | trzy czwarte minus 30 zł |
Mediacja daje więc większy zwrot opłaty i pozwala „posprzątać” całą relację z kontrahentem, a nie tylko sporną fakturę. Kosztuje za to wynagrodzenie mediatora. Jeśli mediację zakończoną ugodą prowadzono na skutek skierowania przez sąd, jej koszty znosi się wzajemnie, chyba że strony postanowią inaczej (art. 104¹ KPC).
Ile opłaty od pozwu wraca po ugodzie lub cofnięciu pozwu?
Zwrot przyznaje sąd z urzędu – nie trzeba składać wniosku, ale warto podać numer rachunku do zwrotu. Zasady wynikają z art. 79 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych:
| Sytuacja | Zwrot opłaty od pozwu | Podstawa |
|---|---|---|
| Cofnięcie pozwu przed wysłaniem jego odpisu pozwanemu | cała opłata minus 30 zł | art. 79 ust. 1 pkt 1 lit. b |
| Ugoda przed rozpoczęciem rozprawy w pierwszej instancji | cała opłata minus 30 zł | art. 79 ust. 1 pkt 1 lit. h |
| Ugoda przed mediatorem po rozpoczęciu rozprawy | 3/4 opłaty minus 30 zł | art. 79 ust. 1 pkt 2 lit. a |
| Cofnięcie pozwu przed rozpoczęciem posiedzenia, na które sprawa została skierowana | 1/2 opłaty minus 30 zł | art. 79 ust. 1 pkt 3 lit. a |
| Ugoda sądowa po rozpoczęciu rozprawy | 1/2 opłaty minus 30 zł | art. 79 ust. 1 pkt 3 lit. c |
We wszystkich tych przypadkach kwotę zwrotu obniża się o opłatę minimalną 30 zł (art. 79 ust. 3). Przy ugodzie te same zasady dotyczą opłaty od zarzutów od nakazu zapłaty, którą uiścił pozwany. Wniosek praktyczny: im wcześniej, tym więcej wraca. Ile w ogóle wynosi opłata od pozwu, wyjaśnia artykuł o kosztach pozwu na blogu Pozywacz.pl.
Kto ponosi koszty procesu, gdy strony się ugodziły?
Tu kryje się pułapka, o której wierzyciele często zapominają. Zgodnie z art. 104 KPC koszty procesu, w którym zawarto ugodę, znosi się wzajemnie, jeżeli strony nie postanowiły inaczej. Oznacza to, że bez odpowiedniego zapisu każda strona zostaje ze swoimi wydatkami – Ty z niezwróconą częścią opłaty od pozwu, opłatą skarbową od pełnomocnictwa i ewentualnym wynagrodzeniem pełnomocnika.
Dlatego w ugodzie zawsze rozstrzygnij koszty wprost, np.: „Pozwany zwróci powodowi koszty procesu w kwocie … zł w terminie …”. Szerzej o zasadzie odpowiedzialności za wynik sprawy piszemy w tekście kto płaci koszty procesu.
Co wpisać do ugody zawieranej w sądzie?
Ugoda kończy proces, więc musi być na tyle precyzyjna, żeby komornik mógł ją wykonać bez interpretacji. Sprawdź, czy zawiera:
- Kwotę główną i to, czy obejmuje odsetki – jeśli rezygnujesz z części odsetek, policz je wcześniej w kalkulatorze odsetek ustawowych, żeby wiedzieć, ile ustępujesz.
- Terminy i sposób zapłaty – przy ratach konkretne daty i kwoty każdej raty oraz numer rachunku.
- Klauzulę natychmiastowej wymagalności – zwłoka z jedną ratą powoduje wymagalność całej pozostałej kwoty. Jak ją sformułować, pokazuje wzór rozłożenia długu na raty.
- Odsetki na wypadek opóźnienia w płatności rat.
- Koszty procesu – kto i ile zwraca (art. 104 KPC).
- Ewentualnie inne roszczenia między stronami, jeśli chcecie zamknąć wszystkie rozliczenia (przy ugodzie mediacyjnej).
Unikaj zapisów warunkowych typu „jeśli inwestor odbierze roboty, pozwany zapłaci”. Ugoda z niejasnym warunkiem może nie nadawać się do egzekucji, a przy ugodzie przed mediatorem sąd odmawia zatwierdzenia ugody niezrozumiałej lub zawierającej sprzeczności (art. 183¹⁴ § 3 KPC).
Cofnięcie pozwu – kiedy wymaga zgody pozwanego?
Czasem ugoda nie jest potrzebna, bo dłużnik po prostu płaci po doręczeniu pozwu. Wtedy wierzyciel cofa pozew, a sąd umarza postępowanie (art. 355 KPC). Zasady wynikają z art. 203 KPC:
- do rozpoczęcia rozprawy pozew możesz cofnąć bez zgody pozwanego,
- po rozpoczęciu rozprawy potrzebna jest zgoda pozwanego – chyba że łączysz cofnięcie ze zrzeczeniem się roszczenia; wtedy możesz to zrobić aż do wydania wyroku,
- jeśli cofasz pozew poza rozprawą, przewodniczący zawiadamia o tym pozwanego; ten ma 2 tygodnie na wniosek o przyznanie kosztów, a gdy cofnięcie wymaga jego zgody, milczenie w tym terminie uważa się za zgodę (art. 203 § 3 KPC),
- sąd może uznać cofnięcie lub zrzeczenie się za niedopuszczalne, gdy jest sprzeczne z prawem lub zasadami współżycia społecznego albo zmierza do obejścia prawa (art. 203 § 4 KPC).
Dwie rzeczy, o których trzeba pamiętać:
Koszty. Na żądanie pozwanego powód cofający pozew zwraca mu koszty (art. 203 § 2 KPC). W orzecznictwie przyjmuje się jednak, że jeśli pozwany zaspokoił roszczenie dopiero po wniesieniu pozwu, to on jest traktowany jak strona przegrywająca i to powód może żądać zwrotu kosztów. W piśmie cofającym pozew wskaż więc, że cofnięcie wynika z zapłaty po wytoczeniu powództwa, i wnieś o zasądzenie kosztów od pozwanego.
Przedawnienie. Cofnięty pozew nie wywołuje żadnych skutków, jakie ustawa wiąże z wytoczeniem powództwa (art. 203 § 2 KPC). Nie licz więc na to, że przerwał bieg przedawnienia. Jeśli cofasz pozew, bo dłużnik obiecał spłatę poza sądem, sprawdź w kalkulatorze przedawnienia, ile czasu zostało, i zadbaj o pisemne uznanie długu.
Nie cofaj pozwu w zamian za samą obietnicę. Jeśli dłużnik proponuje ugodę, ale chce, żebyś najpierw wycofał sprawę, zaproponuj zawarcie ugody przed sądem. Jego intencje i tak zweryfikujesz – a w razie niewypłacalności masz tytuł egzekucyjny zamiast konieczności ponownego pozywania. Jak negocjować warunki, opisujemy w przewodniku ugoda z dłużnikiem.
Pozew, który skłania do ugody
Dłużnik najchętniej rozmawia o ugodzie wtedy, gdy widzi, że przegra: pozew jest kompletny, dowody mocne, a odsetki rosną. Słaby pozew z brakami formalnymi daje mu argument, żeby grać na zwłokę. Na Pozywacz.pl prawnik przygotuje pozew o zapłatę za 299 zł w ciągu 7 dni – sprawę opisujesz online, a gotowe pismo składasz sam. Opłatę sądową uiszczasz osobno i to ona podlega częściowemu zwrotowi przy ugodzie.
Podsumowanie
- Ugodę w toku procesu zawieraj przed sądem (art. 223 § 1 KPC) lub przed mediatorem z zatwierdzeniem przez sąd (art. 183¹⁵ KPC) – obie formy dają tytuł egzekucyjny, a sąd umarza postępowanie (art. 355 KPC).
- Zwrot opłaty od pozwu: całość przed rozpoczęciem rozprawy, 3/4 przy ugodzie mediacyjnej i 1/2 przy ugodzie sądowej po rozpoczęciu rozprawy – zawsze minus 30 zł.
- Bez zapisu o kosztach koszty procesu znosi się wzajemnie (art. 104 KPC) – ustal je w ugodzie.
- Pozew cofniesz bez zgody pozwanego do rozpoczęcia rozprawy; później potrzebna jest zgoda albo zrzeczenie się roszczenia (art. 203 § 1 KPC). Cofnięty pozew nie przerywa przedawnienia.
Najczęstsze pytania
Czy ugoda zawarta w sądzie jest tytułem egzekucyjnym?
Tak. Ugoda zawarta przed sądem jest tytułem egzekucyjnym (art. 777 § 1 pkt 1 KPC), a ugoda przed mediatorem ma taką samą moc po zatwierdzeniu przez sąd (art. 183¹⁵ § 1 KPC). Do egzekucji potrzebna jest jeszcze klauzula wykonalności – przy ugodzie mediacyjnej sąd może zatwierdzić ugodę właśnie przez jej nadanie.
Ile opłaty od pozwu zwraca sąd po ugodzie?
Zależy od etapu: przy ugodzie przed rozpoczęciem rozprawy w pierwszej instancji – całą opłatę, przy ugodzie przed mediatorem po rozpoczęciu rozprawy – trzy czwarte, przy ugodzie sądowej po rozpoczęciu rozprawy – połowę. Każdą z tych kwot obniża się o opłatę minimalną 30 zł (art. 79 ust. 1 i 3 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych).
Czy mogę cofnąć pozew, gdy dłużnik zapłacił w trakcie procesu?
Tak. Do rozpoczęcia rozprawy cofnięcie nie wymaga zgody pozwanego, później – wymaga jej, chyba że jednocześnie zrzekasz się roszczenia (art. 203 § 1 KPC). Zrzeczenie się roszczenia po zapłacie zwykle nic nie kosztuje, bo dług i tak wygasł. Pozwany może żądać zwrotu kosztów, ale gdy zapłacił dopiero po wniesieniu pozwu, sądy co do zasady traktują go jak stronę przegrywającą.
Kto płaci koszty procesu, gdy strony zawarły ugodę?
Jeśli ugoda nic o tym nie mówi, koszty procesu znosi się wzajemnie (art. 104 KPC) – każda strona ponosi własne, w tym wierzyciel część opłaty od pozwu, która nie wraca. Dlatego warto wpisać do ugody, że dłużnik zwraca powodowi koszty procesu w określonej kwocie.
Czy ugoda w sądzie może obejmować więcej niż pozew?
Tak. Ugoda przed mediatorem, do którego skierował strony sąd, może objąć także roszczenia nieobjęte pozwem (art. 183¹³ § 2 KPC). W praktyce strony często rozliczają w niej np. kolejne faktury, które nie były jeszcze wymagalne w dniu wniesienia pozwu.